De geschiedenis van de Belgische radio radio: manifest- en piraatradio.

De NIR had na de oorlog een monopoliepositie in ons land. Toch bestonden er allerlei initiatieven om zijn stem hoorbaar te maken. Kon het niet vanop het vaste land, dan probeerde men het vanop zee....en met succes. Maar de zee vertoonde regelmatig haar gevaarlijke kanten en men probeerde daarna terug vanop het vaste land. Langzamerhand werd de lokale en de commerciële omroep geboren.

Piraatradio vanop het vaste land - Radio Atlantis (1962-1965) up
Radio Atlantis - artikel deel 1Wie denkt dat piraatradio in de jaren 60 enkel vanop de zee werd gemaakt, heeft het mis. In de priode 1962-1965, de tijd onmiddelijk na Radio Uylenspiegel werd er vanuit Gent radio gemaakt op de middengolf. Verschillende radio's waren te beluisteren op 194m - 1564 kHz en in de buurt van de 187m, de toenmalige visserijband. Eerst gebruikten de piraten benamingen zoals 6QR7 en 5AR6. Het waren referenties van radiolampen. Later gebruikten ze benamingen zoals Radio Atlantis 1, Radio Atlantis 2,.... Ze waren toen allen aktief rond de 195m.

De uitzendingen waren enkel 's avonds en in het weekend hoorbaar.Radio Atlantis - artikel deel 2 De avonduitzendingen waren hoofdzakelijk bedoeld om de zenders beter af te stellen, soms tot diep in de nacht. Eerst werd uitgezonden met een vermogen 10 tot 15 watt maar later werd ge-experimenteerd met 100 Watt. Omdat soms antennes van 50m en meer werden gebruikt, kon men regelmatig de uitzendingen ontvangen in de ganse provincie Oost-Vlaanderen. De initiatiefnemers kregen zelfs luisterrapporten uit Middelburg en Noordwijk.

Radio Atlantis - artikel deel 3Tijdens de uitzendingen werden verzoekplaatjes gedraaid. Het was de periode van de "Golden Sixties" waar "The Beatles","The Shadows" en "Will Tura" de revue passeerden. Regelmatig werden ook bijeenkomsten gehouden, bijvoorbeeld aan de Ankerslaan te Gentbrugge. Er waren toen heel wat jeugdige maar ook oudere luisteraars op die afspraken. De ouderen waren de meest trouwe luisteraars.

Soms werden ook menslievende acties ondernomen. Zo was er een Sinterklaasactie waar speelgoed werd verzameld voor de zieke kinderen van het UZ Gent (toen nog AZ Gent). In dat ziekenhuis werden de Atlantis-radio's zeer goed beluisterd. Er was toen nog helemaal geen sprake van ziekenhuisradio's.

In 1965 werden de zenders in beslag genomen door de toenmalige RTT. In 1966 werden de initiatiefnemers correctioneel veroordeeld voor illegale uitzendingen.

Met dank aan Freddy de Guchteneire, Radio Atlantis 3, 5AR6, Lassy.

De studio van Radio Atlantis

Commerciële radio vanop de Noordzee up
Het hoogst onrechtvaardig radiobeleid van de autoriteiten was de directe aanleiding geweest tot het ontstaan van de zogenaamde piratenschepen (off shore radio) die vanop de Noordzee druk beluisterde muziekprogramma's de lucht instuurden. De Ross RevengeRadio Noordzee, Radio Mi-Amigo, Radio Veronica, Radio Caroline zijn enkele voorbeelden van zendschepen die op de zevenmijlszone lagen gemeerd. De uitzendingen werden uitsluitend gefinancierd door reclame-inkomsten. Misschien herinnert u zich nog de talloze spotjes van SUZY-wafels en CLARCK-jeans op Radio Mi-Amigo.
De luisterdichtheid van de nationale omroepen kregen een forse druk. De Nederlandse Omroep had dit snel begrepen en ging via een hervormde Hilversum III (nu 3FM) resoluut in de tegenaanval. Op enkele jaren ontpopte deze omroep zich met pure ontspanningsmuziek tot een duchtige concurrent in de slag om de grootste luisterdichtheid. Het grootste slachtoffer van deze evolutie werd de toenmalige BRT (nu VRT), die door haar zware bureaucratische structuur niet in slaagde zich op korte termijn aan te passen. Zelfs een groot deel van Vlaanderen was toen opeens gehecht aan de uitzendingen van Hilversum III.
Tenslotte mag nog worden vermeld dat heel wat radiotermen uit Amerika via de zeezenders ook ons land bereikten. Denk maar aan de termen die een snel stijgende plaat aanduiden: "A Sure Shot", "A Bell-Ringer" of nog "A Climber". Ook de "Oldie", "Goldie", "Golden Oldie", "Golden Classic" en "Flashback" zijn termen die eerst werden gebruikt vanop zee alvorens ze werden gebruikt door DJ's van Europese radiostations.

Er zijn gespecialiseerde websites die off shore radio uitvoerig beschrijven. 

Radio vanop... de trein up
Niet enkel vanop het vaste land of vanop de zee werd illegaal radio gemaakt. Ook al sinds de vroege jaren 60 toen de transistor nog niet zo oud was, werden laagvermogen middengolfzendertjes in elkaar gestoken. Zo werden de eerste van die ontwerpjes gebruikt in de trein naar Lourdes. Dit waren treinen die uitsluitend waren bemand met bedevaarders. Alzo werden de reizigers via de middengolf voorzien van informatie en muziek.
De strijd van de Cibisten up
CB radioIn dezelfde periode voerden ook de gebruikers van de CB hun strijd tot legalisering. Via kleine zender-ontvangers met een beperkt vermogen van 0,5 Watt maakten heel wat Belgen gebruik van de 27 MHz-band. Ondanks de hevige repressie van het gerecht en de overheid bleef het aantal cibisten voortdurend toenemen. Bij de verkiezingen van 1978 vormden sympathisanten van de burgerband zelfs een eigen politieke formatie. Men raamde het aantal bezitters in 1979 op ongeveer 350.000. Onder zware druk van de publieke opinie werd door het Koninklijk Besluit van 15 oktober 1979 betreffende de private radioverbindingen ter uitvoering van de wet van 30 juli 1979 betreffende de radioberichtgeving het gebruik van de "citizenband"-toestellen geregulariseerd. Aan deze vergunning werden voorwaarden verbonden omtrent de normen voor de zenders en hun vermogen (0,5 W). De kandidaten dienden twee bijdragen te storten: 500 BEF voor dossierkosten en een jaarlijkse taks van 720 BEF. Er mag enkel worden uitgezonden via 22 kanalen op de 27MHz-band.

Er werden snel 180.000 vergunningen uitgereikt. Het zijn de vrachtwagenchauffeurs in het algemeen die op de autosnelwegen het meest gebruik maken van de CB als tijdverdrijf.
Radio als medium om te manifesteren in Wallonië up
Wie dacht dat hiermee een einde kwam aan het spontaan in gebruik nemen van de ether door de bevolking had het verkeerd. Geïnspireerd op het fenomeen in Italië staken eind jaren zeventig in gans België illegale radio's de kop op. Deze keer werd er uitgezonden op de FM-band. Allerlei actiegroepen, milieubewegingen, studentenorganisaties en belangengroeperingen zagen de radio als een efficiënt middel om hun ideeën te verspreiden.

Men zond uit in volle clandestiniteit omdat de overheid jacht maakte op deze particuliere initiatieven. Niettemin de toenmalige RTT-diensten druk in de weer waren deze zenders te peilen, werden er weinig in beslag genomen dankzij de onregelmatige uitzendtijden en de roterende uitzendlocaties.

Radio Couvin / Eau Noire - 102,00 MHz - Couvin up
De allereerste manifestradio in België was Radio Couvin / Radio Eau Noire. Begin 1978 werd er werd gemanifesteerd tegen de aanleg van een stuwdam op het riviertje Eau Noire. Het was de periode dat Guy Mathot, toenmalig minister van Openbare werken, besliste om in Wallonië allerlei kleine stuwmeertjes aan te leggen. Inwoners van Couvin en Brusselse ecologisten namen het initiatief om hun misnoegen te uitten via de radio. Er werd naar Italië getrokken om een FM zender te gaan kopen.

Radio Couvin

Omdat de initiatiefnemers wisten dat de overheid hard zou optreden tegen een clandestiene radio organiseerden zij zich zoals tijdens het verzet van de tweede wereldoorlog. De medewerkers kenden elkaar niet en de uitzendingen werden gemaakt volgens de stijl van het verzet. Ook baseerden ze zich op de avonturen van Asterix en Obelix omdat ze net zoals de Galliërs de bezetters moesten tegenhouden. Tijdens de radiouitzendingen voegden ze achter hun familienaam het typische achtervoegsel "ix" uit de stripreeks, vb. Walgraffix.

Het radioprogramma werd thuis opgenomen op cassette met een eenvoudige cassetterecorder. Er werd wat klassieke muziek toegevoegd door gewoon tijdens de opname de luidspreker van een andere muziekinstallatie wat luider en stiller te zetten. Een opname duurde 10 minuten. Na de opname werd de cassette in een brievenbus van een andere onbekende medewerker gedropt.

Er waren twee medewerkers die iedere vrijdagavond de uitzending verzorgden. De ene plaatste de antenne in boom op een hoog punt net buiten Couvin. De andere startte een generator, stak de zender aan en zorgde dat de cassette in de ether kwam. Tijdens de uitzending werd er uitgekeken of een mogelijke peilwagen van de RTT niet kwam aangereden.

Radio Eau Noire had ongelooflijk veel succes. Na een tijdje stonden de inwoners zelfs uit te kijken naar een mogelijke peilwagen. Dit initiatief kwam zelfs internationaal in het nieuws omdat er toen voor het eerst op de radio werd uitgelegd hoe men een Molotovcocktail moest maken. Het initiatief werd stopgezet na drie maanden.

Samen met andere acties is er nooit een stuwdam aangelegd in Couvin.

Met dank aan Philippe Caufriez

Andere initiatieven in Wallonië up
In mei 1978 was Radio Noire uit Huy in de lucht. Tijdens de uitzendingen werd gepraat over softdrugs en de nucleaire problematiek. In Wasmes Lez Malmedy was Radio Verte hoorbaar. Hier waren ecologische militanten die hun boodschappen verkondigden over de ether. Metaalarbeiders van vakbond CSC richtten kort daarna even Radio Sidérurgie te Charleroi op. Dit naar aanleiding van een manifestatie op 7 juni 1978. Radio Tam Tam (RTT) was hoorbaar over een gedeelte van de Brusselse agglomeratie. Ook hier werd strijd gevoerd door leden van een anti-nucleaire beweging. Op 1 juli 1978 was Radio Verte terug hoorbaar. Deze keer werd gemanifesteerd tegen de aanleg van een stuwdam. Eind september '78 streden Radio Irradiée en Radio Activité uit Andenne voor een nucleair referendum.

Van al deze uitzendingen is de RTT er enkel in geslaagd om de uitzendingen te onderbreken. Ze zijn er niet in geslaagd om een zender aan te slaan. 

Radio in de Voerstreek - Radio Voeren Uilenspiegel up

La Lanterne - 18 mei 1979
La Lanterne -18 mei 1979

In 1963 werd de Voerstreek geannexeerd aan Limburg. Er ontstond een Luiksgezinde groep onder leiding van José Happart die de Voerstreek terug aan de provincie Luik wilde koppelen. De Vlaamsgezinde groep onder leiding van Huub Broers ondersteunde de overheveling aan Limburg.
Op 9 maart 1979 startte de Luiksgezinde groepering de zender Radio Fouron Wallonie. RFW zond iedere vrijdagavond uit om 21:00.

Radio Voeren

Huub Broers, de toenmalige oppositieleider van de politieke partij Voerbelangen, bleef niet stil zitten en richtte Radio Voeren Uilenspiegel op. Dit werd de eerste Vlaamstalige protestradio. Tijl Uilenspiegel was een vrijbuiter en in die stijl werd radio gemaakt.

hoeve Gieveld te Teuven - de vaste zendlocatie was aan de hoeve aan de overkant - in deze hoeve werd één keer uitgezonden.Huub BroersEr werd beslist om de uitzendingen te starten net voor RFW de zender aanstak. In de beginperiode werd een half uur lang uitgezonden. Later werden de uitzendingen al gestart om 19:00. Radio Voeren Uilenspiegel verdedigde zo elke vrijdagavond  de Vlaamse belangen van de Voerstreek. De vaste locatie was in hoeve Gieveld te Teuven op een hooizolder. Bij een RTT-controle  werd vliegensvlug verhuisd. Huub zorgde voor de afleiding terwijl de technische ploeg het materiaal redde. Er werd dan uitgezonden bij de ouders van Huub, op velden, enz...

Hugo Sneyers vond een opname terug waar onder andere Huub Broers te woord is op Radio Voeren Uilenspiegel. De uitzending werd steeds afgesloten met een Limburgs volkslied.

Luister hier naar fragmenten uitgezonden op vrijdag 30 mei 1980 met Huub Broers op Radio Voeren Uilenspiegel.

deel 1 - De Voer is een Paradijs op aarde

deel 2 - De vuile Fouron wordt gelezen

deel 3 - Voorstelling Voeren (kort fragment)

deel 4 - Het mysterie van Radio Voeren-Uilenspiegel

deel 5 - Terloops gezegd

deel 6 - Voeren info in het dialect van de Voerstreek


Hier volgt een krantenartikel geschreven toen Radio Voeren-Uilenspiegel de eerste verjaardag vierde.1 jaar Radio Voeren

Radio Voeren en het FDF

In 1985 was de laatste uitzending van Radio Voeren Uilenspiegel te horen. Radio Fouron Wallonie bleef het langst uitzendingen verzorgen tot in 1988.

Radio dans les Fourons - Radio Fouron Wallonie up
Op 9 maart 1979 startte de Luiksgezinde groepering de zender Radio Fouron Wallonie met de hulp van de medewerkers van Radio Eau Noire. Radio Fouron Wallonie zou dan al de zevende Belgische FM-radiopiraat zijn geweest. RFW zond iedere vrijdagavond uit om 21:00.

Er werd net zoals Radio Eau Noire uitgezonden in een bos waar de antenne werd gemonteerd in een boom.

Na bijna 10 jaar was in oktober 1988 de laatste keer RFW beluisterbaar.

Luister hier naar het fragment uitgezonden op Radio Fouron Wallonie op 11 mei 1979 met onder andere José Happart en Nico Droeven.

José Happartémission Radio Fouron Wallonie édition 11

Met dank aan www.archivesradios.be


Radio om en rond de universiteit - Radio Aktief up
Radio AktiefOok in Gent was er tijdens de studentenstrijd een radiozender in de lucht. Gedurende het academiejaar 1977-1978 werd Radio Aktief gecreëerd om de strijd aan te gaan tegen de aangekondigde verhoging van het inschrijvingsgeld tot 10.000 BEF (250 €). Een gedetailleerd verhaal over Radio Aktief kan men terugvinden in de rubriek GENT en omgeving.


Radio om en rond de universiteit - Radio Louvain La Neuve 102,00 MHz up
De eerste omroep met radioprogramma's en regelmatig uitzendschema was de universiteitsradio Radio Louvain-la-Neuve. Vanuit een studio gelegen in de Place des Sciences en met een zender van 30W aangesloten op een antenne werd gedurende twee uur op donderdag 12 oktober 1978 de eerste radiouitzending gemaakt. Er werd gemeld dat de radio iedere dinsdag- en donderdagavond uitzendingen zou verzorgen. Tijdens de zesde uitzending op donderdag 26 oktober werden omstreeks 18:30 peilwagens van de RTT en voertuigen van de rijkswacht op de campus opgemerkt.

Een medewerker startte direct met het omroepen van een noodboodschap. Er werd gevraagd aan de studenten om zich te mobiliseren voor de studio. In nog geen vijf minuten verzamelden 1500 studenten zich voor het gebouw en verhinderden de ordediensten de toegang tot de radio. Sommige studenten begonnen met stenen en stukken hout te gooien naar de voertuigen van de ordediensten. De rijkswacht en de RTT hebben direct het terrein verlaten. Er werd niets in beslag genomen en niemand werd ondervraagd.

Radio Louvain La Neuve
Studio van Radio Louvain La Neuve, met dank aan archivesradios.be en Jean-Luc Stassen

 

Louvain La Neuve straks legaal?
Het Laatste Nieuws - 8 februari 1979

Radio Brol - Radio Kiosk up
Op 9 november 1978 startten de manifestuitzendingen van Radio Brol vanuit Brussel.

In 1978 werd ook gestart met radio-uitzendingen in Wortel bij Hoogstraten. Vanuit de Oude Melkerij werd met 20 Watt op 12 maart 1978 omstreeks 23:30 uitgezonden op 101,00 MHz. Lees hier meer over de uitzendingen van Radio Kiosk.
 

Inbeslagnames en creativiteit up
De inbeslagnames gebeurden toen nog zonder steun van de politie of rijkswacht. Daar kwam snel verandering in want wie gaf nu graag zijn materiaal af. De ordediensten waren uiteraard niet welkom. Soms werden zij verwelkomd met een emmer water, al dan niet opgewarmd. Een salvo hagel, komende van een jachtgeweer, was ook niet abnormaal.

Bepaalde omroepen waren creatief en waren goed voorbereid bij een inbeslagname. Er zijn gevallen gekend waar iemand op de uitkijk stond. Indien de ordediensten werden opgemerkt, werd het materiaal vlug ingepakt en weggevoerd of verstopt. Anderen slaagden er in dat het verlies minimaal was. Zo namen de ordediensten op een bepaalde dag bij Radio Maeva een andere zender mee. Een aangesloten metalen doos, die er uit zag als een zender, was volgegoten met beton. Hilariteit troef onder de medewerkers toen deze nepzender met man en macht in de bestelwagen werd geladen.

Het Volk 11 mei 1979
Het Volk - 11 mei 1979

De populariteit up
Het fenomeen vrije radio was niet meer te stuiten desondanks de talrijke opdoekingen. De meeste initiatiefnemers zijn ontstaan uit onvrede van de muziek die toen bij de openbare omroep werd gedraaid. Op dat moment was BRT2 (Nu Radio 2) de enige populaire zender in Vlaanderen. Buiten de programma's Vrijaf op woensdagnamiddag en de Top 30 op zaterdagmiddag was geen populaire muziek te horen. Plaatjes van Vlaamse artiesten werden zo goed als niet gedraaid.

De vrije radio's vulden dit gat helemaal op. Vlaamse schlagers, alternatieve rock, LP-tracks, geïmporteerde remixen, exclusiviteiten,... het was allemaal hoorbaar op de vrije radio. Dit werd algemeen geapprecieerd door de luisteraar. Er ontstond zelf een goede wisselwerking tussen artiesten en de vrije omroepen. De omroepen organiseerden regelmatig bals om geld in het laadje te brengen. Artiesten traden maar al te graag gratis op om hun platenverkoop te stimuleren.

Het aantal vrije radio's was begin jaren 80 niet meer te tellen. Praktisch in elk dorp was er een initiatief. Indien een groep medewerkers niet meer tevreden was met de voorzitter, trokken ze weg en richtten zelf hun radio op. Op vele plaatsen was het stukje tussen de 100 en 108 MHz snel bezet. Radio's begonnen elkaar te storen door zwaardere zenders te installeren. Hier en daar probeerde men zelf de zendinstallatie van de concurrent te saboteren door de antennekabels door te knippen.

Vrije radio's begonnen zich ook te richten tot een bepaald luisterpubliek. Er waren omroepen die praktisch rechtstreeks in contact stond met de luisteraars. Een dergelijke radio bestond hoofdzakelijk uit vrijwilligers die programma's maakten als hobby. Hun objectief was om de socio-culturele activiteiten van hun regio om te roepen en/of bepaalde muziekgenres te promoten. Op dergelijke radio's kon bijvoorbeeld de luisteraar zelfs rechtstreeks per telefoon groetjes overbrengen aan familie en vrienden. Er waren ook omroepen die zelfs luisteraars in de studio uitnodigden om te discussiëren over allerlei toestanden. Dit had veel succes omdat er de behoefte bestond op inspraak en recht op antwoord.
Radio Toestel - GentRadio Toestel volgde bijvoorbeeld de volledige veertien dagen van de Gentse Feesten op de voet op in juli 1980. Deze radio bracht verslag uit over de activiteiten, deelde de programmawijzigingen mee, raamde rechtstreeks het aantal toeschouwers, gaf de plaatselijke weersomstandigheden door en liet tussen dit alles vooral feestvierders en bezoekers aan het woord. De regionale uren van BRT2 Omroep Oost-Vlaanderen verdwenen tijdens periode volledig in de mist. Dit kwam omdat men gemakkelijk het amateurisme en in elk geval de spontaniteit kon dulden omdat vrije radio's voor een groot gedeelte door de bevolking werd gemaakt.
Radio SISAnderzijds was er de opkomst van grotere radio's zoals Radio Contact, Radio SIS en Radio Nostalgie. Deze radio's werden gefinancierd door politieke partijen, uitgevers of bedrijven. Ze profileerden zich als professionele ondernemingen. Het werden de concurrenten van de nationale omroep, zowel op het vlak van informatie als de muzikale programma's. Het werden bedrijven die er op uit waren om winst te maken.

Er werden overkoepelende organisaties opgericht. Zo was er bijvoorbeeld de Vereniging ter Bevrijding van de Ether en ter Bevordering van de Plaatselijke Communicatie (VEBE). Zij beschouwden zich niet als concurrenten van de nationale radio. Zij streefden ernaar dat er voor de kleinere, lokale radio's eerder een complementaire taak is weggelegd. De Vereniging van Belgische Onafhankelijke Radio's (VEBORA) daarentegen beroepte zich op de principes van de vrije markteconomie waarbij de consument de keuze moest krijgen tussen verschillende radio's die onderling in een concurrentiepositie stonden.

Radio Infoon up
De Radio Infoon was een initiatief opgericht op 19 augustus 1979 van het blad Radio Visie om het laatste nieuws zo snel mogelijk te verspreiden. Door op zondagvoormiddag 056 51 56 62 te bellen kwam men op een antwoordapparaat terecht waar in 180 seconden het nieuws heet van de naald was te horen.

De behoefte bleek ongekend groot te zijn. Tijdens een voormiddag werd het nummer 15.000 keer opgebeld. Op 8 december 1979 werd de dienst uitgebreid naar Nederland. In Nederland kon men 076 64 47 77 draaien om op de hoogte te blijven. De dienst werd ook uitgebreid van zaterdagmiddag tot zondag middernacht.